BİR EĞİTİM VE ÖĞRETİM ARACI OLARAK İLK SUFİLERDE SOHBET VE SOHBETİN ÖNEMİ (KUŞEYRİ'DE SOHBET BAHSİ)
KONU: BİR EĞİTİM VE ÖĞRETİM ARACI OLARAK İLK SUFİLERDE SOHBET VE SOHBETİN ÖNEMİ
Danışman: Prof.Dr. SÜLEYMAN ULUDAĞ
Hazırlayan: K. EMİN YETER -- BURSA 1996
* K.Emin, tasavvuf bilim dalından yüksek lisans ders dönemini başarı ile bitirmiş, ancak aldığı tez ile ilgili, işlerinin yoğun olması sebebiyle detaylı bir çalışma yapamamıştır. Bu konuda iki sayfa yazı ile tezin ana bölümlerini veriyoruz.
BİRİNCİ BÖLÜM (SOHBET KAVRAMI)
A- Sohbetin manası
B- Sohbetle ilgili kavramlar
İKİNCİ BÖLÜM (SOHBET VE İSLAM'DAKİ ÖNEMİ)
A- Hz. Peygamber döneminde sohbet
B- Sahabe ve tabiin döneminde sohbet
C- İlk sufilerde sohbet
D- Tasavvufî anlamda sohbet
ÜÇÜNCÜ BÖLÜM (BİR EĞİTİM VE ÖĞRETİM ARACI OLARAK SOHBET)
A- Sohbetin sosyal neticeleri
B- Sohbeti aktarma geleneği
KUŞEYRİ'DE SOHBET BAHSİ
Kuşeyri, sohbet bahsini, kitabının "Sufilerin Makam ve Halleri" bölümünde zikretmiştir. Konu olarak da bazı müelliflerin sohbet bahsi içinde değerlendirdikleri 'sefer adabı' konusundan sonra zikretmiştir.
Sohbet konusu anlatılırken sohbetin tasavvufî ıstılahlarının ikisi de meczedilmiş yani hem dostluk, ahbablık ve arkadaşlık hem de mürşidin müridine sohbeti manasında kullanılmıştır. Bu anlatımların hepsinde (sohbet) kullanılmıştır.
Konuya Hz. Peygamber ile Hz. Ebu Bekir arasındaki sohbet ile başlanmış ve bir ayet ile bir kaç hadis örnek olarak verilmiştir. Sonra sufilerin bu konudaki sözlerine ve menakıplarına geçilmiştir. Konu genel olarak sufilerin menakıplarından örneklerle aktarılmıştır. Ayrıca Kuşeyri sohbeti üç kısma ayırmış ve bu değerlendirmesi ışığında konuyu derlemiştir.
Kuşeyri'nin aktardığı menakıp, söz ve değerlendirmelerden bazıları şöyledir:
Sohbet üç kısımdır: Üst olanla, ast olanla ve denklerle sohbet. Üst olanlarla sohbet, hizmet ile; ast olanlarla sohbet, büyüklerin sevgi, şefkat ve merhameti, küçüklerin saygı ve itaati ile; denk olanlarla sohbet, işar ve fütüvvet ile olur.
Üstlerle sohbetin edebi; itiraz etmemek, onun yaptıklarını güzel görmek ve hallerini inanç ve itaatle karşılamakla olur. Mansur b. Halefe üstü olan birisi ile 'kaç sene arkadaşlık ettiği' sorulduğunda "ben onunla arkadaşlık etmedim, hizmet ettim" şeklinde cevap vermiştir.
Astlarla sohbetin edebi; hatasını uyarmaktır, hatasına göz yummamaktır. Sufinin biri arkadaşına yazdığı mektupta "fakirlerin cahil kalmasının sebebi sizsiniz. Çünkü kendinizle ilgilendiniz, onlarla ilgilenmediniz" demiştir.
Denklerle sohbetin edebi; arkadaşlarından zuhur eden halleri görmemek, hatalı hallerini güzel bir şekilde tevil etmek ve tevil edemeyince kendini kınamaktır. Bu konuda çok örnek verilmiştir.
İbrahim b. Ethem bağ bahçe işleri ile çalışıp akşamları arkadaşlarına yiyecek bir şeyler getirirmiş. Akşamları genellikle geciktiği için, arkadaşları bir akşam ders olsun diye, yemeği erken yeyip uyumuşlar. O gelince onların açlıktan böyle uyuduklarını düşünüp ekmek yapmağa başlamış. Arkadaşları uyanıp da olayı öğrenince onun gerçek dostluğunu görmüşler.
Yine bu konuda Sehl b. Abdullah Tüsteri'ye biri dost olmak istediğini bildirmiş, o da "ben ölünce kiminle dost olacaksın?" diye sormuş. Diğeri "Allah ile" deyince "o zaman şimdi Allah ile dost olsana" diye cevap vermiş.
Kuşeyri, üç kısım dışında da sohbet, arkadaşlık ve müridlik bahislerinde daha bir çok hadise nakletmiş:
Sufilerden bir bir gün arkadaşları arasında "kuşağım nerde?" deyince arkadaşlarının gözlerinden düşmüştür. Çünkü arkadaşlık, mal ve mülkü ortak yapmaktır.
Ebu Hafs Bağdat'a geldiğinde yanında hiç konuşmayan biri vardı. Sebebi sorulunca şeyhi olan Ebu Hafs'ın konuşma ruhsatı vermediği ve bu kişinin konuşmak için bin dirhemden fazla para ödediği halde bu izni alamadığı bildirilmişti.
Zunnun'un da bu konu da çok güzel sözleri vardır:
"Hakk ile itaat, halk ile samimiyet, nefis ile muhalefet, şeytan ile düşmanlık kaidesine göre sohbet et"
"Hastalandığın zaman ziyaretine gelen ve günah işlediğinde senin için tevbe eden kişilerle arkadaşlık et."
Kuşeyri, üstadının sohbetine gideceği zaman oruçlu bulunur ve gusledermiş. Bu konuda tam feyz alabilmek için kalbinde de bir ağırlık olmamasına dikkat edermiş ve bu halini üstadı vefat edinceye kadar devam ettirmiş.
Ebu Bekir Temeslani de "Allah ile sohbet ediniz, buna gücünüz yetmiyorsa Allah ile sohbet edenlerle sohbet ediniz." demiştir.
Kuşeyri sohbet bahsinde bu örnekleri vermiş ve ayrıca bir değerlendirme yapmamış. Arkadaşlık konusunda da mürşidin müridine sohbeti konusunda da çok güzel örnekler vermiş.
Genel olarak söylemek gerekirse sohbet, diğer tasavvufi hal, makam ve ıstılahları içeren bir terimdir. Çünkü mürşidin müridi ile sohbetinde tam edep ve hüsni niyet kaideleri geçerlidir. Arkadaşlar da ise tüm ahlaki kurallar ve bilhassa îsar esastır. Bu konuda Kuşeyri'nin anlattıkları birer güzel örnektir.   
|